Etik kurul onayı, akademik araştırmaların olmazsa olmaz bir adımıdır. Ancak birçok araştırmacı, etik kurul onayının ne olduğunu, kimler için zorunlu olduğunu ve hangi durumlarda gerekmediğini tam olarak bilmez. Bu rehberde, etik kurul onayını tüm yönleriyle ele alıyoruz.
Etik Kurul Onayı Nedir?
Etik kurul onayı, bir araştırmanın etik ilkelere uygunluğunu değerlendiren bağımsız bir kurul tarafından verilen resmi bir belgedir. Bu belge, araştırmanızın:
- Katılımcı haklarına saygılı olduğunu,
- Kişisel verilerin korunması ilkelerine uyduğunu,
- Bilimsel yöntem açısından uygun olduğunu,
- Toplumsal ve kültürel açıdan sorun teşkil etmediğini
belgeleyen hukuki ve akademik bir güvencedir. Onay, araştırmanın başlamasından önce alınmalıdır.
Etik Kurul Onayı Neden Gereklidir?
Etik kurul onayı, hem araştırmacı hem de katılımcı açısından koruyucu bir işlev görür. Onayın gerekliliğinin başlıca nedenleri:
- Katılımcı haklarını korumak: Gönüllülük, gizlilik ve geri çekilme hakkı güvence altına alınır.
- Kişisel verileri korumak: KVKK ve uluslararası veri koruma ilkelerine uyum sağlanır.
- Bilimsel güvenilirliği artırmak: Yöntem ve etik açıdan denetlenmiş araştırma daha güvenilirdir.
- Yasal zorunluluk: Birçok üniversite ve kurum, etik kurul onayını zorunlu tutar.
- Yayın süreci için gereklilik: Hakemli dergiler, etik kurul onayı olmayan makaleleri kabul etmez.
Etik Kurul Onayı Kimler İçin Gerekir?
Aşağıdaki gruplar, araştırmaları için etik kurul onayı almak zorundadır:
Lisansüstü Öğrenciler
Yüksek lisans ve doktora tezlerinde, insan katılımcılardan veri toplanıyorsa etik kurul onayı zorunludur.
Akademisyenler
Hakemli dergilerde yayınlanacak makaleler ve araştırma projeleri için etik kurul onayı gerekir.
Proje Yürütücüleri
TÜBİTAK, BAP ve uluslararası fonlu projelerde, etik kurul onayı başvuru dosyasının zorunlu parçasıdır.
Araştırma Kurumları
Üniversite, hastane ve enstitülerde yürütülen tüm insan katılımcılı araştırmalar için zorunludur.
Hangi Araştırmalar İçin Etik Kurul Onayı Gerekmez?
Bazı araştırma türleri, etik kurul onayından muaftır. Bunlar genellikle şunlardır:
| Araştırma Türü | Etik Kurul Onayı |
|---|---|
| Yayınlanmış doküman/metin analizi | Gerekmez |
| Kamuya açık istatistiklerle çalışma | Gerekmez |
| Kişisel veri içermeyen literatür taraması | Gerekmez |
| Sanat eseri, tarihî belge incelemesi | Genellikle Gerekmez |
| İnsan katılımcılarla anket/görüşme | Gerekir |
| Öğrenci, öğretmen, hasta verisi | Gerekir |
Etik Kurul Onayı Ne Zaman Alınmalı?
Etik kurul onayı, araştırma sürecinin en başında alınmalıdır. Doğru sıralama şöyledir:
- Araştırma konusu belirlenir — Tez önerisi veya proje fikri netleşir.
- Etik kurul başvurusu hazırlanır — Form, dilekçe, onam, anket vb. belgeler.
- Onay alınır — Kurul toplantısı sonrası yazılı onay gelir.
- Veri toplama başlar — Onaydan sonra katılımcılara ulaşılır.
Etik Kurul Onayı ile İlgili Sık Karıştırılan Kavramlar
Aşağıdaki kavramlar sıklıkla birbirine karıştırılır, oysa farklı süreçlerdir:
| Kavram | Ne Anlama Gelir? |
|---|---|
| Etik Kurul Onayı | Sosyal, beşeri ve fen bilimlerindeki araştırmalar için üniversite bünyesindeki kuruldan alınan onay. |
| TİTCK Onayı | Klinik araştırmalar (ilaç, tıbbi cihaz) için Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'ndan alınan özel izin. |
| Hayvan Etik Kurulu Onayı | Hayvan deneyleri için ayrı bir etik kuruldan alınan onay. |
| KVKK Aydınlatma Metni | Kişisel veri işleme için katılımcıya sunulan bilgilendirme belgesi (onaydan farklıdır). |
| İntihal Raporu | Akademik yazımda özgünlük kontrolü için alınan benzerlik raporu (etik kurul ile ilgisi yoktur). |