Gönüllü onam formu, etik kurul başvurunuzun en hassas belgesidir. Katılımcının haklarını korur, araştırmanın etik temelini oluşturur ve hukuki bir güvence sağlar. Bu rehberde, gönüllü onam formunun nasıl hazırlanacağını, hangi bölümleri içermesi gerektiğini ve örnek bir şablonu paylaşıyoruz.
Gönüllü Onam Formu Nedir?
Gönüllü onam formu, araştırmaya katılacak kişinin, araştırma hakkında yeterli bilgiyle donatıldıktan sonra, hiçbir baskı altında kalmadan kendi iradesiyle katılmayı kabul ettiğini gösteren yazılı belgedir.
Bu form iki temel işlevi görür:
- Katılımcıyı korur — Ne ile karşılaşacağını bilir, haklarını tanır.
- Araştırmacıyı korur — Katılımcının bilgilendirildiğini ve gönüllü katıldığını belgeleyen hukuki bir delil oluşturur.
Gönüllü Onam Formunun Bölümleri
Doğru hazırlanmış bir gönüllü onam formu, aşağıdaki 7 ana bölümden oluşur:
Araştırmanın Tanıtımı
Araştırmanın adı, yürütücüsü, bağlı olduğu kurum ve iletişim bilgileri yer alır.
Araştırmanın Amacı
Araştırmanın neden yapıldığı, sade bir dille anlatılır. Katılımcının anlayacağı şekilde, teknik terimlerden kaçınılarak yazılmalıdır.
Katılımcıdan Beklenenler
Katılımcının ne yapacağı, ne kadar süre ayıracağı, hangi sorularla karşılaşacağı açıklanır.
Gönüllülük ve Geri Çekilme Hakkı
Katılımın tamamen gönüllü olduğu, istenildiği anda gerekçe belirtmeden çekilme hakkı olduğu açıkça yazılır.
Gizlilik ve Veri Koruma
Katılımcının kişisel verilerinin nasıl korunacağı, kimlerle paylaşılacağı (genellikle paylaşılmayacağı) ve ne kadar süre saklanacağı belirtilir.
Olası Riskler ve Faydalar
Araştırmanın katılımcıya olası riskleri (fiziksel, psikolojik, sosyal) ve beklenen faydaları dürüstçe yazılır.
İletişim ve Onay
Araştırma ile ilgili sorular için iletişim bilgileri, katılımcının onay beyanı ve imza alanı yer alır.
Örnek Gönlü Onam Formu Şablonu
Aşağıdaki şablon, sosyal bilimler alanındaki bir araştırma için örnek olarak hazırlanmıştır. Kendi araştırmanıza uyarlayabilirsiniz:
GÖNÜLLÜ ONAM FORMU
Sayın Katılımcı,
Bu form, [Üniversite Adı] bünyesinde yürütülen "[Araştırma Başlığı]" konulu bilimsel araştırmaya katılımınız için bilgilendirilmeniz amacıyla hazırlanmıştır. Lütfen formu dikkatlice okuyunuz.
1. Araştırmanın Amacı
Bu araştırmanın amacı, [araştırmanın amacı açık ve sade bir şekilde yazılır].
2. Katılımınızın Kapsamı
Araştırmaya katılmanız durumunda, sizden [ne yapmanız isteniyor: anket doldurma, görüşme, gözlem vb.] beklenmektedir. Bu süreç yaklaşık [süre] sürecektir.
3. Gönüllülük İlkesi
Araştırmaya katılım tamamen gönüllülük esasına dayanmaktadır. Katılımı reddedebilir veya araştırmanın herhangi bir aşamasında gerekçe belirtmeksizin çekilebilirsiniz. Çekilmeniz durumunda verileriniz araştırmadan çıkarılacaktır.
4. Gizlilik ve Veri Koruma
Araştırma kapsamında toplanan bilgiler gizli tutulacak ve sadece bilimsel amaçla kullanılacaktır. Kimliğinizi ortaya çıkaracak bilgiler üçüncü kişilerle paylaşılmayacaktır. Verileriniz [saklama süresi] boyunca güvenli şekilde saklanacaktır.
5. Olası Riskler ve Faydalar
Bu araştırmaya katılmanızın bilinen bir riski yoktur / [varsa riskler yazılır]. Araştırmanın size doğrudan bir faydası olmayabilir; ancak sonuçları [hangi alana katkı sağlayacak] katkı sağlayabilir.
6. İletişim
Araştırma ile ilgili her türlü soru için aşağıdaki kişiyle iletişime geçebilirsiniz:
[Araştırmacı Adı Soyadı] — [E-posta] — [Telefon]
Onay Beyanı
Yukarıdaki bilgileri okudum, anladım. Araştırmaya gönüllü olarak katılmayı kabul ediyorum.
Onam Formu Yazarken Dikkat Edilecek 8 Kural
- Anlaşılır dil kullanın — Hukuki veya teknik terimlerden kaçının.
- Kısa ve öz olun — Gereksiz uzun paragraflar yerine madde madde yazın.
- Katılımcının gözünden yazın — "Ne yapacağım, ne kadar sürecek, riski var mı?" sorularına cevap verin.
- Riski dürüstçe yazın — Riski gizlemek, etik ihlaldir.
- Gönüllülük ilkesini vurgulayın — Baskı altında katılım olmadığı açıkça yazılmalı.
- İmza alanı bırakın — Hem katılımcı hem araştırmacı imzalamalı.
- Formun kopyasını verin — Katılımcıya imzalı formun bir kopyası verilir.
- Özel gruplar için ek önlem alın — Çocuk, hasta, engelli katılımcılar için ek bilgilendirme gerekir.
Özel Durumlar
18 Yaş Altı Katılımcılar
Reşit olmayan katılımcılar için veli onamı alınır. Ayrıca çocuğun yaşına uygun bir "çocuk rıza formu" da eklenmelidir.
Hasta veya Özel Gruplar
Hasta, engelli veya kırılgan gruplar için onam formu daha kapsamlı olmalı; gerekirse sözlü onam da alınmalı ve tanık imzası eklenmelidir.
Online Anketler
Online anketlerde onam formu, anketin ilk sayfasında gösterilir ve katılımcı bir onay kutusunu işaretlemeden ankete başlayamaz.