Etik kurul başvurusunda en çok karışan noktalardan biri, çalışmanın girişimsel mi yoksa girişimsel olmayan mı sayılacağıdır. Bu ayrım yalnızca bir etiket değildir. Hangi kurula gideceğinizi, hangi formu dolduracağınızı, onam metninin nasıl kurulacağını ve dosyada hangi eklerin isteneceğini doğrudan etkiler.
Burada kesin bir formül vaat etmiyoruz. Türkiye’de üniversite sosyal ve beşeri bilimler kurulları, sağlık bilimleri / hastane kurulları ve hayvan deneyleri kurulları aynı sözcükleri biraz farklı kullanabilir. Asıl ölçü, sizin kurumunuzun yönergesi ve başvuracağınız kurulun sekretaryasının tarifidir. Bu yazı, dosyayı hazırlarken doğru soruları sormanız için pratik bir çerçeve sunar.
Bu ayrım neden dosyanın başında netleşmeli?
Birçok araştırmacı önce anketi, ölçeği veya protokol taslağını bitirip “etik kurul işini sonra hallederiz” der. Oysa kurul türü yanlış seçilmişse dosya çoğu zaman içerik olarak değil, yanlış kapı olduğu için geri döner. Bu da haftalar, bazen bir dönem kaybı demektir.
Ayrımı erken yapmak şunları kolaylaştırır:
- Doğru kurulun şablonunu ve evrak listesini baştan kullanırsınız.
- Aydınlatılmış onam / gönüllü onam metnini o kurulun beklediği risk dilinde yazarsınız.
- Gereksiz veya eksik ekleri (sigorta, klinik protokol, hayvan kullanım formu, ölçek izinleri) daha net görürsünüz.
- Revizyon geldiğinde kurulun “bu çalışma girişimsel midir?” sorusuna hazırlıklı olursunuz.
Başvurunun genel adımları için sitedeki etik kurul başvurusu nasıl yapılır rehberine, süre beklentisi için de süreç takvimine bakabilirsiniz. Bu yazı ise özellikle sınıflandırmaya odaklanır.
Girişimsel olmayan araştırma ne demektir?
Günlük dilde “girişimsel olmayan” çoğu zaman şunu anlatır: katılımcıya ilaç verilmez, tıbbi cihaz uygulanmaz, vücuda giren bir işlem yapılmaz; veri büyük ölçüde anket, ölçek, görüşme, gözlem veya mevcut kayıtlardan toplanır. Eğitim, psikoloji, sosyoloji, işletme, iletişim, spor bilimleri ve benzeri alanlardaki pek çok tez ve makale bu gruba girer.
Sık görülen örnekler:
- Öğrencilerle veya öğretmenlerle yapılan çevrimiçi / kâğıt anketler
- Yarı yapılandırılmış görüşmeler, odak grup çalışmaları
- Sınıf içi gözlem (öğretimi bozmayan, rutin akışa eklenmiş tasarımlar)
- Daha önce toplanmış, kimliği silinmiş veya kurum izniyle kullanılacak arşiv verisi
- Ölçek uyarlama / geçerlilik-güvenirlik çalışmaları (katılımcıya fiziki bir müdahale yoksa)
Dikkat: “Anket olduğu için etik kurul gerekmez” diye bir kural yoktur. İnsanlardan veri topluyorsanız, özellikle kimlik, sağlık, not, gelir veya özel yaşam bilgisi varsa, çoğu üniversite sosyal ve beşeri etik kuruluna başvurmanızı ister. Gözlemsel tasarımlar için ayrıca gözlemsel araştırma rehberimize bakabilirsiniz.
Bir diğer incelik: tıp ve sağlık literatüründe “girişimsel olmayan klinik araştırma” diye ayrı bir kategori vardır. Bu, sosyal bilimlerdeki anket çalışmasıyla aynı şey değildir. Hasta dosyası, poliklinik kaydı, rutin tetkik sonuçları veya tedavi sürecine dokunmayan gözlemler bazen bu başlıkta anılır ve çoğu kez tıp / hastane etiği kurulunun alanına girer. Aynı kelimeler, farklı kapı demek olabilir.
Girişimsel araştırma ne zaman söz konusu olur?
Girişimsel çalışma, katılımcının bedenine, tedavisine veya olağan bakımına bir müdahale eklendiğinde gündeme gelir. İlaç, tıbbi cihaz, cerrahi veya girişimsel işlem, yeni bir tedavi protokolü, kan alma gibi vücuttan örnek alınması, radyolojik ek çekim veya rutin bakıma eklenen invaziv bir adım bu gruba yaklaşır.
Bu tür çalışmalar genellikle üniversitenin sosyal bilimler kurulunda değil; klinik araştırmalar için yetkili etik kurul, ilgili hastane kurulu veya mevzuatın işaret ettiği sağlık araştırması kurulu üzerinden yürür. Dosya da daha ayrıntılı olur: araştırma protokolü, yarar-zarar dengesi, izleme planı, ciddi advers olay bildirimi, bazen sigorta ve resmi izin basamakları istenebilir.
Burada iki sık yanılgı vardır. Birincisi, “ben yalnızca bir ölçek de ekledim, o zaman sosyal kurul yeter” demek. Çalışmanın asıl müdahalesi klinikse, eklenen anket dosyayı sosyal kurul dosyasına çevirmez. İkincisi, hemşirelik, fizyoterapi, beslenme veya ebelik tezlerinde yapılan bazı uygulamalı müdahaleleri “zaten bölümümüzün rutin işi” diye hafife almak. Rutin bakım ile araştırma amacıyla eklenen bir uygulama aynı şey olmayabilir. Kararı sizin yerinize biz veremeyiz; evrakı hazırlamadan önce kurum yönergesine ve kurul sekretaryasına sormak en güvenli yoldur.
Üniversite ile hastane kurullarının işleyiş farkı için üniversite ve hastane etik kurulları yazısına bakabilirsiniz.
Hayvan deneyleri ayrı bir kapıdır
Hayvanlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalar, insan katılımcılı sosyal veya klinik dosyayla aynı kurula gitmez. Bu başvurular genellikle yerel hayvan deneyleri etik kurulunun (kurumdaki adı farklı olabilir) yönergesine tabidir. Barınma, analjezi, örneklem büyüklüğü gerekçesi, alternatif yöntemlerin tartışılması ve deney sonu planı gibi başlıklar insan onam formunun yerini alır.
İnsan ve hayvan ayağı birlikte olan nadir tasarımlarda iki ayrı başvuru gerekebilir. Tek bir “etik kurul onayı” cümlesi her iki tarafı da karşılamaz.
Sosyal-beşeri kurul ile tıp / klinik kurul aynı soruyu neden farklı sorar?
Sosyal ve beşeri kurullar çoğunlukla şunlara bakar: gönüllülük, onamın anlaşılırlığı, verinin kimlikten arındırılması, öğretmen/yönetici izni, çocuk veya özel gereksinimli katılımcılarda ek koruma, ölçek kullanım izni ve katılımcının istediğinde çekilebilmesi.
Klinik veya girişimsel kurullar ise buna ek olarak müdahalenin bilimsel gerekçesini, risk yönetimini, izlemeyi ve yasal izin zincirini daha ayrıntılı ister. Bu yüzden “elindeki sosyal bilim formunu tıbbi çalışmaya uyarlamak” çoğu kez yetmez. Formu çalışmaya göre değil, çalışmayı doğru kurula göre tarif etmek gerekir.
Dosyada ne değişir? Kısa bir kontrol listesi
Ayrımı yaptıktan sonra aşağıdaki başlıkları kendi yönergenizle karşılaştırın:
- Kurul seçimi ve form şablonu. Yanlış şablon, içeriği iyi olsa bile iade sebebidir.
- Çalışmanın bir cümlelik sınıfı. “Bu çalışma girişimsel olmayan bir anket araştırmasıdır” veya “Bu çalışma tedaviye eklenen girişimsel bir uygulamadır” gibi net bir ifade, hakemin işini kolaylaştırır. Belirsiz bırakmayın.
- Onam metni. Anket çalışmasında sade dil, süre, gönüllülük, verinin nerede duracağı yeterince açık olmalıdır. Girişimsel çalışmada risk, alternatifler, iletişime geçilecek hekim/araştırmacı ve çekilme sonrası bakım daha ayrıntılı yazılır. Onam metninin kurgusu için gönüllü onam formu rehberine bakabilirsiniz.
- Ölçek ve anket izinleri. Kullanacağınız ölçeğin uyarlama hakkı, izin yazışması ve formun eklerde durması sosyal bilim dosyalarında sık sorulur.
- Kurum izni. Okul, hastane, kolluk veya özel kurumda veri toplanacaksa etik kurul onayı tek başına yetmeyebilir.
- Ek belgeler. Klinik çalışmada protokol ve (isteniyorsa) sigorta; hayvan çalışmasında ilgili yönerge ekleri; tümünde araştırmacı taahhütnamesi ve gerekirse dilekçe.
Eksik evrakın süreci nasıl uzattığını eksiksiz başvuru yazısında ve sık yapılan hatalar listesinde ayrıca ele aldık.
Sık karşılaşılan karışmalar
1. “Online anket, o yüzden kurul gerekmez”
Ortamın dijital olması çalışmayı etik dışı bırakmaz. Aksine, bağlantının nerede duyurulduğu, IP/e-posta toplanıp toplanmadığı ve verinin hangi hesapta durduğu ayrıca yazılmalıdır.
2. Hasta veya öğrenci dosyasını “zaten var” diye izinsiz kullanmak
Retrospektif dosya taraması da bir araştırmadır. Kurum izni, veri minimizasyonu ve mümkünse kimliksizleştirme planı dosyada görünmelidir.
3. Eğitimde yeni bir yöntemi denemeyi rutin ders sanmak
Öğrencilerin notunu, katılımını veya kişisel verisini araştırma için kullanıyorsanız, dersin doğal parçası ile araştırmanın sınırını yazın. Baskı altında onam riski bu tür çalışmalarda sık sorulur.
4. Pilotta alınan kan, ölçüm veya egzersiz yükünü “küçük işlem” saymak
Müdahale küçük görünse de sınıflandırmayı değiştirebilir. Küçük olduğu için yok saymak yerine, kurulun tarifine sorun.
5. Tek onayla hem insan hem hayvan ayağını kapatmaya çalışmak
İki ayrı süreç varsa iki ayrı karar yazısı gerekir. Makale veya tez jürisi bunu son anda sorabilir.
Emin değilseniz ne yapmalısınız?
Dosyayı tahminle göndermek yerine şu sıra daha az zaman kaybettirir:
- Kurumunuzun etik kurul yönergesinde “girişimsel”, “girişimsel olmayan”, “klinik” ve “muafiyet” başlıklarını okuyun. Tanımlar kuruldan kurula değişir.
- Kendi çalışmanızı bir paragrafta yazın: kimden, ne, nerede, nasıl toplanacak; bedene veya bakıma ek bir işlem var mı?
- Bu paragrafı kurul sekretaryasına gönderip “hangi kurul, hangi form?” diye sorun. Sözlü tarife ek olarak yazılı cevap saklamak işinize yarar.
- Şablon netleşmeden uzun onam ve protokol metinlerini defalarca baştan yazmayın.
Hiçbir danışman, sizin yerinize kurul kararı veremez ve onay sözü veremez. Karar kurula aittir. Bizim yapabileceğimiz, dosyanın doğru kurulun dilinde, tutarlı ve okunabilir olmasını sağlamaktır.
Başvuru formuna bu ayrımı nasıl yazmalısınız?
Kurul formlarında çoğu kez “araştırmanın türü”, “girişimsel / girişimsel olmayan” veya “çalışma deseni” diye bir kutu vardır. Buraya yalnızca “anket” veya “nitel çalışma” yazmak yetmeyebilir. Kısa, düz ve doğrulanabilir üç cümle genelde daha işe yarar:
- Katılımcı kim, veri nerede ve nasıl toplanacak?
- Katılımcının bedenine, tedavisine veya olağan bakımına sizin eklediğiniz bir işlem var mı? Varsa nedir, yoksa bu açıkça belirtilir.
- Bu nedenle çalışmayı hangi kurul kategorisinde sunduğunuz ve bu tercihi hangi yönerge maddesine dayandırdığınız (kurumunuzun metnindeki ifade yeterlidir).
Tez danışmanı, istatistik uzmanı veya klinik şef ile sizin tarifiniz farklıysa, bunu başvurudan önce konuşun. Dosyada “danışman girişimsel demiyor, protokolde ise kan alınıyor” gibi bir çelişki, hakemin ilk takıldığı yerlerden biridir. Formun geri kalanını da aynı dille doldurun: amaç, yöntem, onam ve ekler birbirini tekrar etmeli, birbirini yalanlamamalıdır. Form doldurma adımları için form nasıl doldurulur yazısından yararlanabilirsiniz.
Lisansüstü tezlerde bir pratik uyarı daha vardır. Enstitü, “etik kurul belgesi olmadan savunmaya giremezsiniz” diyebilir; ancak belgeyi hangi kurulun vereceği tezin alanına göre değişir. Eğitim fakültesindeki bir ölçek çalışması ile tıp fakültesindeki bir girişimsel tez aynı evrakla ilerlemez. Dönem takvimine sığdırmak için kurul türünü son aya bırakmayın; şablon ve toplantı tarihi, yazım süresinden bağımsız bir iş kalemidir.
Kısa özet
Girişimsel / girişimsel olmayan ayrımı, etik kurul başvurusunun süsü değil, yönünü belirleyen ilk tercihtir. Anket, görüşme ve mevcut veri çoğu kez girişimsel olmayan sosyal veya beşeri dosyaya; ilaç, cihaz ve invaziv işlemler klinik / girişimsel dosyaya; hayvan deneyleri ise ayrı bir kurula gider. “Girişimsel olmayan klinik araştırma” ifadesini sosyal bilim anketiyle karıştırmayın. Tereddütte kaldığınızda tahmin etmek yerine yönergeyi ve sekretaryayı kullanın.
Dosyanızı birlikte düzenlememizi isterseniz iletişim formundan veya WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz. İlk bakışta çalışmanın türünü, başvuracağınız kurulu ve elinizdeki taslakları netleştirmeye çalışırız. WhatsApp hattımız: +90 542 371 29 52.